'સ્વપ્નનો સાદ '

સમર્પણ:-

સ્વરાજ્યના પવિત્ર સ્વપ્નને સાકાર કરવા પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપનાર જાણીતા અને અજાણ્યા તમામ વીરોને,

સહ્યાદ્રીની ખીણોમાં સ્વાતંત્ર્યનો પ્રથમ જયઘોષ કરનાર માવળાઓને,

ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને માતૃભૂમિના ગૌરવની રક્ષા માટે જીવન સમર્પિત કરનાર વીરાંગનાઓને,

અને

આવતી પેઢીઓના હૃદયમાં સ્વાભિમાન અને રાષ્ટ્રપ્રેમની જ્યોત પ્રગટતી રહે તેવા શુભ આશય સાથે—

આ કૃતિ સવિનય સમર્પિત.

— વસંત તેરૈયા 'શૂન્ય'

પ્રસ્તાવના અધ્યાય : 

સ્વરાજ્યની અમર જ્યોત

ઈ.સ. ૧૮૧૮. 

કોંકણના વિશાળ અને પવિત્ર કિનારે વસંત ઋતુનું આગમન થયું હતું. નાળિયેરીનાં લાંબાં પાન પવનમાં લહેરાતાં હતાં, તેમની તાજી હરિયાળી આંખને આનંદ આપતી હતી. હવામાં તાજી માટીની સુગંધ, પાકતી સુપારીની મીઠાશ અને અરબી સમુદ્રની ખારી હવા મળીને એક અનોખી, જીવનદાયી મહેક ફેલાવતી હતી. સૂર્યના સોનેરી કિરણો લીલાછમ ખેતરો પર પડતા હતા, જ્યાં ખેડૂતો વાવેતર કરતા હતા. પરંતુ લોકોના હૃદયમાં વસંત નહોતી. તેમની આંખોમાં અનિશ્ચિતતાના વાદળ છવાયેલા હતા.

અરબી સમુદ્રનાં ઉગ્ર મોજાં હર્ણે બંદરના કાળા, ખરબચડા ખડકો સાથે અથડાતાં હતાં. તેમનો ગર્જનાભર્યો અવાજ દૂર-દૂર સુધી ગુંજતો હતો, જાણે કોઈ મહાન યુગના અંતનો વિલાપ કરતો હોય. દરિયાકિનારે ઊભેલા વૃક્ષો પવનમાં ઝૂકી જતા, તેમની પાછળથી આવતા અવાજોમાં ક્યાંક ભૂતકાળની યાદો અને ભવિષ્યની ચિંતા મળી જતી. ગામડાંઓમાં ખેતરો લીલાછમ હતાં, સુપારીની વાડીઓ લહેરાતી હતી, છતાં લોકોના ચહેરા પર અનિશ્ચિતતાની ઘેરી છાયા છવાયેલી હતી. આંખોમાં ભય, નિરાશા, અપેક્ષા અને અમર આશાનું મિશ્રણ દેખાતું હતું. બાળકો પણ સામાન્ય રમતગમતમાં નહીં, પરંતુ મોટાઓની ચિંતાભરી વાતો સાંભળતા હતા. હવામાં એક અજાણી નિસ્તબ્ધતા છવાઈ ગઈ હતી — જાણે આખો કોંકણ શ્વાસ રોકીને કંઈક ભયંકર અને અજાણ્યું આવવાની રાહ જોઈ રહ્યો હોય.

આ કિનારો માત્ર ભૂગોળ કે પ્રાકૃતિક સૌંદર્યનું સ્થળ નહોતું; તે મરાઠા સ્વાતંત્ર્યનું જીવંત, ધબકતું અને અમર કેન્દ્ર હતું. કોંકણની લાલ માટીમાં વીરોનું લોહી મિશ્રિત હતું. આ માટીએ અનેક પેઢીઓના ત્યાગ અને લડાઈઓને સાક્ષી આપી હતી. લીલીછમ નાળિયેરી અને સુપારીની વાડીઓ, જોગ નદીનું શાંત અને સ્ફટિક જેવું પાણી જે પહાડોમાંથી વહીને સમુદ્રમાં મળે છે, સફેદ રેતીના વિશાળ બીચ જ્યાં સૂર્યાસ્તના રંગો આકાશને લાલ, કેસરી અને સોનેરી રંગે રંગી દે છે, અને અરબી સમુદ્રની અવિરત અથડાતી લહેરો — આ બધું મરાઠા વીરતા, ત્યાગ અને અડગ શ્રદ્ધાની જીવંત સાક્ષી હતું. અહીંની હવામાં હજુ પણ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના ઘોડાની ખુરીનો અવાજ, તલવારોની ઝણઝણાટ, યુદ્ધની ગર્જના અને સ્વરાજ્યના જયઘોષ સંભળાતા હોય તેવું લાગતું. દરેક પથ્થર, દરેક વૃક્ષ અને દરેક લહેરમાં ઇતિહાસની વાર્તા છુપાયેલી હતી.

મરાઠા સામ્રાજ્યનું ઐતિહાસિક મહત્વ ભારતીય ઇતિહાસમાં અનન્ય અને અવિસ્મરણીય છે. તેણે મુઘલ સામ્રાજ્યની વિશાળ અને અત્યંત શક્તિશાળી સલ્તનતને પડકાર આપ્યો અને હિંદુ સ્વાભિમાનને પુનર્જીવિત કર્યું. ૧૭મી સદીમાં જ્યારે આખા ભારત પર મુઘલોનું આધિપત્ય હતું અને હિંદુઓ પર ધાર્મિક અત્યાચારો થતા હતા, ત્યારે એક અજોડ યુવાન વીર — છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ — એ સ્વરાજ્યનું સુવર્ણ સપનું જોયું હતું. ૧૬૩૦માં શિવરાયનો જન્મ થયો. તેમની માતા જીજાબાઈ એક અસાધારણ મહિલા હતી જેમણે પુત્રને હિંદુ ધર્મ, વીરતા, કર્તવ્ય અને સ્વાતંત્ર્યના આદર્શોનું ગાઢ શિક્ષણ આપ્યું. ગુરુ સમર્થ રામદાસ સ્વામીના માર્ગદર્શન હેઠળ શિવાજીએ ગનિમી કાવા (ગેરિલા યુદ્ધ)ની અદ્ભુત વ્યૂહરચના વિકસાવી. આ વ્યૂહરચના આધુનિક યુદ્ધકલાના ઇતિહાસમાં પણ અભ્યાસનો વિષય છે — નાની ટુકડીઓ સાથે મોટી સેનાને હરાવવાની કળા.

શિવાજી મહારાજે મુઘલો, આદિલશાહી, બીજાપુરી સલ્તનત અને પોર્ટુગીઝ જેવી વિશાળ શક્તિઓને હંફાવી દીધી. તેમણે કોંકણ અને પશ્ચિમ ભારતમાં અભેદ્ય કિલ્લાઓની શ્રેણી ઊભી કરી — સિંધુદુર્ગ, વિજયદુર્ગ, સુવર્ણદુર્ગ, રાયગડ, તોરણ, રાજગઢ, પ્રતાપગઢ અને અનેક દરિયાઈ ગઢો. આ કિલ્લાઓ માત્ર સૈન્ય આધાર નહોતા, પરંતુ સ્વાતંત્ર્યના પ્રતીક, વહીવટી કેન્દ્ર અને સંસ્કૃતિના રક્ષક હતા. ૧૬૭૪માં રાયગડ પર ભવ્ય રાજ્યાભિષેક થયો અને હિંદવી સ્વરાજ્યની સ્થાપના થઈ. આ ઘટના ભારતીય ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ અધ્યાય હતી. શિવાજીના આદર્શો — સ્વરાજ્ય, સ્વધર્મ, પ્રજાપાલન, માતૃભૂમિની અખંડ રક્ષા અને ધર્મનિરપેક્ષ ન્યાય — મરાઠા યુવાનોના લોહીમાં વહેતા થયા. તેમની વ્યૂહરચના, વહીવટી ક્ષમતા, લોકો સાથેનું જોડાણ અને સ્ત્રીઓના સન્માનની નીતિ આજે પણ પ્રેરણાદાયી છે.

શિવાજી મહારાજના અવસાન પછી સામ્રાજ્ય ક્ષણિક અસ્થિરતામાંથી પસાર થયું, પરંતુ પેશ્વાઓના ઉદયે તેને નવી જીવનશક્તિ અને વિશાળ વિસ્તાર આપ્યો. બાલાજી વિશ્વનાથ, બાજીરાવ પ્રથમ, બાલાજી બાજીરાવ જેવા પેશ્વાઓએ મરાઠા ધ્વજને ઉત્તરમાં દિલ્હી અને પેશાવર સુધી, દક્ષિણમાં તંજાવુર અને છેલ્લા છેડા સુધી ફરકાવ્યો. ચૌથ અને સરદેશમુખીના કર વસૂલાતથી આર્થિક શક્તિ અત્યંત મજબૂત બની. મરાઠા સામ્રાજ્યે ભારતના મોટા ભાગને પોતાના પ્રભાવ હેઠળ લાવ્યું. તેમણે મુઘલોના પતનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી અને હિંદુ સંસ્કૃતિના પુનરુત્થાનમાં યોગદાન આપ્યું. કોંકણના કિલ્લાઓ અને અજોડ નૌસેના સામ્રાજ્યના મુખ્ય આધારસ્તંભ હતા.

પરંતુ સમયના ફેરફાર સાથે આંતરિક વિવાદો, સરદારો વચ્ચે અસંગતતા, રાજકીય ષડયંત્રો અને વિદેશી હસ્તક્ષેપ વધતા ગયા. ત્રીજી પાનીપતની લડાઈ (૧૭૬૧)માં મોટું નુકસાન થયું. છેવટે ત્રીજા અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ (૧૮૧૭-૧૮૧૮)માં પેશ્વા બાજીરાવ દ્વિતીયની હાર અને અંતિમ સમર્પણ સાથે મરાઠા સામ્રાજ્યનો ઐતિહાસિક અંતિમ અધ્યાય લખાયો. અંગ્રેજોની આધુનિક તોપો, વિશાળ યુદ્ધજહાજો, વ્યવસ્થિત વ્યૂહરચના અને આધુનિક હથિયારોએ કોંકણના કિનારા પર વારંવાર વિનાશક હુમલા કર્યા. આ યુદ્ધમાં મરાઠાઓની બહાદુરી અનેક વાર જોવા મળી, પરંતુ અંતે તેઓ હારી ગયા.

૪ ડિસેમ્બર ૧૮૧૮ના રોજ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ રત્નાગિરી જિલ્લામાં આવેલા પ્રખ્યાત સુવર્ણદુર્ગ કિલ્લા પર પૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવ્યું. આ પતન સાથે જ પેશ્વાઓના શાસનનો સંપૂર્ણ અંત આવ્યો. સુવર્ણદુર્ગ જેવા જળદુર્ગની રક્ષામાં કનકદુર્ગ, ફત્તેગઢ અને ગોવા કિલ્લાની ત્રિપુટી બનાવવામાં આવી હતી. કનકદુર્ગ હર્ણે બંદર પર આવેલો નાનો પરંતુ અત્યંત વ્યૂહાત્મક લેન્ડ ફોર્ટ હતો — તેમાં નવ પાણીના તળાવો, મજબૂત બુરજો, ઊંચી દીવાલો અને સમુદ્ર તરફના મજબૂત રક્ષણ કવચ હતા. કાન્હોજી આંગ્રે અને તુલાજી આંગ્રેએ આ ગઢોને અજેય બનાવ્યા હતા. જૂન ૧૮૧૮માં પેશ્વાના આત્મસમર્પણ છતાં કોંકણના આ દરિયાઈ કિલ્લાઓમાં તૈનાત મરાઠા સૈનિકોએ બ્રિટિશ શાસન સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેઓ અંધારામાં પણ લડતા રહ્યા, તેમની શ્રદ્ધા અને વીરતા અમર બની રહી.

આ જ અશાંત સમયમાં કનકદુર્ગ કિલ્લાના કિલ્લેદાર હતા સરદાર ખંડેરાવ માલુસરે — તાનાજી માલુસરેના વંશજ. તેમનું ઘર કિલ્લાથી લગભગ પાંચ કિલોમીટર દૂર આંજરલે ગામમાં હતું. આંજરલે — જોગ નદીના મુખ પાસેનું નાળિયેરી વાડીઓ, સોનેરી રેતીના બીચ, લીલાછમ ખેતરો, પક્ષીઓના કલરવ, સ્થાનિક લોકોના ગીતો અને શાંત વાતાવરણવાળું ગામ — મરાઠા નૌસેનાના સૈનિકો અને તેમના પરિવારોનું પ્રિય આશ્રયસ્થાન હતું. અહીંના લોકો દિવસે ખેતી અને માછીમારી કરતા અને રાત્રે કિલ્લાની રક્ષામાં જોડાતા. તેઓની વાર્તાઓમાં શિવાજી અને તાનાજીના પરાક્રમો જીવંત હતા.

ખંડેરાવની પત્ની યશોદાબાઈ એક અસાધારણ અને અદમ્ય સ્ત્રી હતી. બહારથી તેમનું સ્વભાવ શાંત, મધુર અને વિનમ્ર દેખાતું, પરંતુ અંદરથી તેઓ ભવાની માતાના પ્રચંડ અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી અને અગ્નિમય હતાં. તેઓ દરરોજ પ્રભાતે ઘીનો દીવો પ્રગટાવી, લાંબી અને ભક્તિભરી પ્રાર્થના કરતાં. તેમની આંખોમાં અવિરત શ્રદ્ધાની જ્યોત હતી, જે કોઈ તોપમારો, અંધારી રાત કે સામ્રાજ્યના પતનની છાયા પણ હચમચાવી શકે તેમ નહોતી. તેમના હૃદયમાં સ્વરાજ્યની ભાવના અને પતિની સુરક્ષાની ચિંતા સતત જાગતી હતી. તેઓ ગામની સ્ત્રીઓને પ્રેરણા આપતી, તેમની વાતોમાં ભવાની માતાની કૃપા અને શિવરાયના આદર્શો વર્ણવતી.

રત્નાગિરીના ખેડૂતોમાં પ્રથમ પાક (પહેલી હાફુસ કેરી) ભગવાનને અર્પણ કરવાની સદીઓ જૂની, પવિત્ર પરંપરા છે. આ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં, પરંતુ પ્રકૃતિ અને ઈશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનું જીવંત પ્રતીક છે. જ્યારે આંબાના બગીચામાં પહેલી સુગંધી, રસદાર કેરી પાકે છે, ત્યારે ખેડૂતો તેને બજારમાં વેચવા કે ઘરમાં ખાવાને બદલે સૌથી પહેલા સ્વયંભૂ ગણેશ મંદિર અથવા ગામદેવતાના મંદિરમાં અર્પણ કરે છે. યશોદાબાઈ ગણપતિ મહારાજ અને દુર્ગા દેવીની પરમ ઉપાસક હતી. તેઓ અઠવાડિયે એક વાર આંજરલેના કડિયાવારચા ગણપતિ મંદિરે અને મુરૂડના દુર્ગા મંદિરે દર્શને જતાં. ત્યાં તેઓ તાજી કેરી, કેળાં, ફૂલો અને ઘીનો દીવો ભક્તિભાવે અર્પણ કરતાં. મુરૂડ મંદિરની અદ્ભુત લાકડાની કોતરણી, વિશાળ ધાતુના ઘંટનો રણકાર, ધૂપની સુગંધ અને પ્રાર્થનાના સ્વર તેમના હૃદયમાં નવી આશા અને અજેય શક્તિનું સંચાર કરતી.

મરાઠા સામ્રાજ્યના યોગદાનને વિસ્તારથી સમજવું જરૂરી છે. તેણે માત્ર સૈન્ય વિજય જ નહીં, પરંતુ વહીવટ, કૃષિ, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને ધર્મના ક્ષેત્રે પણ ક્રાંતિકારી કાર્યો કર્યા. શિવાજી મહારાજે આસામી વ્યવસ્થા, ન્યાય વ્યવસ્થા અને લોકકલ્યાણની નીતિઓ અમલમાં મૂકી. પેશ્વાઓએ શિક્ષણ, કલા અને સાહિત્યને પ્રોત્સાહન આપ્યું. આ સામ્રાજ્યે ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની પાયાની ભૂમિ તૈયાર કરી. આજે પણ મરાઠા વીરતા અને સ્વરાજ્યની ભાવના લાખો લોકોને પ્રેરિત કરે છે. કોંકણના આ કિનારા પર તેના અવશેષો આજે પણ ગવાઈ રહ્યા છે.

સામ્રાજ્ય ભલે પતન પામ્યું હોય, પરંતુ સ્વરાજ્યની ભાવના હજુ જીવંત હતી. તે કિલ્લાની પ્રાચીરોમાં, ગામના વૃદ્ધોની સ્મૃતિઓમાં, સૈનિકોના અડગ શૌર્યમાં અને યશોદાબાઈ જેવી સ્ત્રીઓની અમર શ્રદ્ધામાં વસી હતી. આ ભાવના જ વારંવાર સપનામાં આવીને લોકોને જગાડતી હતી.

સમુદ્રના ગર્જતા મોજાં વચ્ચે જાણે કોઈ અદૃશ્ય અવાજ સંભળાતો હતો — એક એવા સ્વપ્નનો સાદ, જે ક્યારેય મરતો નથી. આ સાદ યશોદાબાઈના હૃદયમાં ગુંજી રહ્યો હતો, તેમના સપનામાં આકાર લેતો હતો અને ભવિષ્યની આશાને જીવંત રાખતો હતો.

જય ભવાની! જય શિવરાય!